Paghanga

Isang mausisa at mabusising gawain ang pag-aaral at pagsusulat ng pagtula.  Mahalagang isaalang alang ang prinsipyong ito, mayroon man sukat at tugma ang tula o hindi kaya ay nasusulat ito sa vers libre. Bagama’t matagal na itong naipahayag ng mga naunang makata bilang payo sa mga tulad kong nangangarap at nag-aaral na makasulat ng tula, talagang mapagtatanto ito kapag nagsusulat ka na ng  mga berso. Sabi nga ng mga beterano nang makata tulad nila Bobby Anonuevo, Rio Alma, Mike Coroza, Teo Antonio at iba pa, hindi nakukuha sa isang iglap ang isang tunay, makabago, at makabuluhang tula. Kailangang paglimiin, pag-isipan, at kung kailangan, babalik-balikan ang mga nagawa mo nang berso. Kung may sukat at tugma ito, marapat na maayos ang pagkakakahanay ng mga tugma sa dulo ng bawat saknong habang malikhaing inilalahad ang mga imahe. Kung nasusulat sa malayang taludturan ang iyong tula, kailangang mapangatwiranan ang pagbali ng mga linya, paggamit ng wikang kolokyal  at ang sadyang pagpapagulo sa pagsalansan ng mga imahe.

Kaya ganoon na lamang ang paghanga ko sa mga makata na nababasa ko sa ilang mga de-kalibreng kalipunan. Kabilang dito ang Sansiglong Mahigit ng Makabagong Tula sa Filipinas na inedit ni Virgilio Almario (a.k.a Rio Alma) at ang Damdamin, koleksyon ng mga tula ni Inigo Ed Regalado (na pinamatnugutan ni Bobby Anonuevo).  Ulit ulit kong binabasa ang mga akda nila Regalado,  Jose Corazon de Jesus (“Huseng Batute),  Amado Hernandez,  Edith Tiempo, Jesus Balmori, Manuel Bernabe,  Rogelio Mangahas,  Godofredo Reyes atbp.  Sa ulit-ulit kong pagbabasa sa mga tula nila, hnahangahan ko ang kanilang malalim na pag-unawa sa paligid nila, ang paggamit ng wika (mapa-Filipino/Tagalog, Ingles, Espanyol o mga rehiyonal na wika natin). Napansin kong makabuluhan pa rin ang mga mensahe o punto-de-bistang kanilang ipinaaabot sa mga tula, bagama’t maaring nasusulat ang mga ito sa bungad ng nakaraang siglo.

Napukaw rin ang aking pansin kay Huseng Batute at Regalado, na ayon sa mga salaysay ay nakapaglathala ng maraming tula. Si Batute ay nakapagsusulat pa ng mga patulang kolum sa mga pahayagang Tagalog noong dekada 1920, habang si Regalado ay nakaipon ng mga tulang nasususulat ukol sa iba’t ibang paksa at maaring “makabuo ng apat pang kalipunan (bukod sa mga akdang nasama sa Damdamin”), wika ni Anonuevo. At nagawa nila ito na walang kompyuter, makabagong printing press o blog na syang mas umanong makapagpapalaganap sa mga tula at iba pang uri ng panitikan. Sa halip nakapagsulat lamang sila ng kanilang mga tula gamit ang typewriter o di kaya ay pluma at papel.

Inihahambing ko naman ang sitwasyon ito sa ngayon-kahit sa aking kalagayan. Bukod sa desktop, pupwede na akong makagamit ng laptop para makapagsulat ng mga piyesa kahit saan. Kapag kailangan kong manaliksik hinggil sa isang paksain, kailangan ko lang galugarin ang ilang websites upang makuha ang mga mga datos o impormasyon. At dahil may kuryente, maaaring magawa ko ang isang tula sa anumang oras na nanaisin ko.   

Gayumpaman, paisa-isa pa lang ang paggawa ko ng mga tula. Nahihirapan pa akong makagawa ng isang pulido-sa-pagkakasulat-na-tula.

Hinahamon ako  ng sitwasyong ito na kailangan ko pang husayan ang pagmamasid sa paligid, pag-ibayuhin ang paggamit ng mga metapora, imahe, sukat at tugmaan, at  magbasa pa nang magbasa ng mga mahuhusay na tula. Higit sa teknolohiya, mahalaga pa rin ang talento ng makata na humabi ng mga imahe gamit ang mga salita upang makapagbigay ng kakaibang pagtanaw sa daigdig. Kailangang disiplinahin ang sarili na gamitin ang bagong teknolohiya sa pagsulat ng tula.

Hindi lamang pluma ang nagsisilang ng mga tula.

Ano Kaya?…

Sasapit na naman ang halalan. Tulad noong mga nakaraang eleksyon, isinasabit na sa mga kawad ng kuryente, poste ng ilaw o sa ilalim ng mga overpass  ng mga tarpaulin-o di kaya ay nakalathala sa mga billboard-  ng ating mga butihing kagawad/ konsehal/kapitan/mayor/ kongressman/senador. Huwag pang isama ang mga nagbabalak na “maglingkod” para sa buong bansa. Nililigawan na tayo ng mga taong gustong ugitin ang bansa tungo sa anila’y mas maalwa at maginhawang hinaharap. Makikipagtagisan na sila ng utak at bibig sa mga forum at debate, o hindi kaya naman ay sasayaw, mangangako at magtatalumpati sa mga patalastas sa telebisyon.

Ipinagmamalaki na ng gobyerno na masisilayan sa darating na pampanguluhan at lokal na eleksyon ang unang automatized na pagbibilang ng mga boto. Mula ngayon hindi na raw tayo magguguhit ng linya sa mga Manila Paper matapos ang pagtawag ng pangalan ng mga kandidato. Mula ngayon ay hindi na basta umano mababaluktok ang balota ng mga botante dahil lamang sa titig at tinig ng gatilyo o bala. Mula ngayon ay araw-at hindi buwan o taon- ang ating bibilangin bago malaman ang resulta ng ating halalan.

At dahil may kabaguhan na umano sa ating sistema ng paghahalal sa mga opisyal, bakit kaya sumubok tayo ng bagong paraan sa pangangampanya. Iyon bang sumasabay sa agos ng panahon at kultura ng ating lipunan?Hiramin na natin ang konsepto ng mga reality show gaya ng Pinoy Big Brother. Anyway dahil malaki naman ang impluwensya ng showbusiness  at aliwan sa ating buhay,-at least dito sa kalungsuran- ay bakit hindi tayo manghiram ng isang konsepto mula sa nasabing larangan?

Iminumungkahi ko na ilagay ang ating mga kandidato (halimbawa sa mga national positions i.e presidente, senador,) sa isang bahay. At sa loob ng 3 buwan-na katumbas ng campaign period na itinakda ng batas- ay gagawin nila ang mga “tasks” na iuutos sa kanila ng isang boses. O para mas masaya mga boses (tig-isang tinig para sa mga masa, sa edukado, isa sa mga negosyante at isa sa mga kapwa nila politiko). Maaaring ang mga iuutos ay may kinalaman sa mga hiling ng mga sektor na kinakatawan ng mga boses na iyon. Maaari namang susubukan lamang kung paano makitungo sa isa’t isa ang mga naturang kandidato. Ang mahalaga ay masunod nila ang mga ipinapapagawa. May parusa kung hindi nasunod sa kabuuan ang mga tasks na ito-kung gagamitin ang termino ni Big Brother-.   Unless may valid reason sila para gawin ito. At bawat buwan-o sabihin na natin dalawang linggo- ay magtetext ang mga manonood/botante natin kung sino sa mga kandidatong iyon ang gusto nilang ipaalis o ipanatili. Malamang ay hindi gaano malaganap ang dayaan rito kasi ipinapadala lamang sa text ang mga boto ng mga manonood.

Ika-82nd anibersaryo ng Varsitarian

Ginugunita ngayon ang 82 taon ng pagkakatatag ng  pahayagang The  Varsitarian, na kinikilala nang isa sa mga pangunahing campus newspaper sa ating bansa. Mula sa isang maliit na pahayagang itinatag ng mga noo’y estudyante na sila Jose Villa Panganiban (na naging pinuno ng Institute of National Language), Pablo Anido (unang punong patnugot ng dyaryo) at sampu ng kanilang mga kasama, dumanas ito ng maraming pagbabago  upang kapagkuwan ay kabibilangan din ng mga batang manunulat. Ilan sa kanila ang magiging tanyag na personalidad sa politika, panitikan, peryodismo at lipunan ng Pilipinas. Mababanggit ang mga tulad nila F. Sionil Jose na naging punong patnugot noong  1948-1949 (at naiproklamang isang National Artist for Literature), Cristina Pantoja-Hidalgo na nagsulat sa pahayagan noong dekada 60 (at kasalukuyang isang mataas na opisyal sa Unibersidad ng Pilipinas); Alice Colet-Villadolid na namatnugot sa seksyong coeds noong dekada 1950 at naging correspondent ng ilang international news magazine. Kabilang naman sa mas batang henerasyon ng mga naging tanyag at matagumpay sa kani-kanilang mga larangan ay sina Lito Zulueta (arts and books editor sa Philippine Daily Inquirer), Christian Esguerra (Malacanang beat reporter ng naturang pahayagan), Felipe Salvosa II (executive editor ng Business World), Lourd Ernest de Veyra (makata/bokalista), Rolando V. dela Rosa ( na nagsulat sa religion section ng dyaryo at ngayo’y rector ng Unibersidad), Ramon “Bong” Osorio (ABS-CBN corporate communciations head), atbp.

Mapalad akong naging bahagi ng nasabing dyaryo (mula 2006-2008) bilang manunulat, at nang lumaon, patnugot sa seksyong Filipino.  Masasabi ring naging pintungan din ang pahayagan sa panulat ng mga ngayo’y kinikilalang haligi sa panitikang Filipino na nagsusulat sa ating wikang pambansa: Rogelio Sicat, Hilario Coronel, Michael  Coroza, Vim Nadera, Rebecca Anonuevo (bagama’t nagsulat siya sa seksyong Research and Special Reports”)  atbp. Makikita sa mga lumang isyu ng pahayagan-na maaring mahiram sa archives ng nasabing pahayagan sa bago nitong opisina sa Tan Yan Kee Center, o di kaya ay sa archives mismo ng Unibersidad na makikita sa Central Library, katapat ng Tan Yan Kee center.  Napag-isip isip ko ngayon na nakaatang pala sa aking balikat noon-at pati ng mga susunod na henerasyon ng mga Tomasinong manunulat-ang pagpapatuloy sa pagsulat sa Filipino sa Unibersidad. Na marami sa mga manunulat ang nagwagi sa Palanca at kanonisado na sa panitikan (na gaya ni Sicat), habang ang mga mas batang manunulat ay patuloy pang nagwawagi sa mga patimpalak at nagtataguyod sa wika at panitikang Filipino. Sa kaso ko, malaking hamon ang pag-aaral sa gramatikang Filipino lalo na’t namulat ako sa pagsusulat (at pagbabasa sa wikang Ingles). Bukod pa ang-sa palagay ko-ay ang namamayaning pananaw sa Unibersidad-na hindi kaya ng wika na makasabayan ang Ingles sa diskursong pang-akademiko.  (Napansin ko kasi noong panahon ko na walang masyadong nagpapasa ng mga artikulo na nasusulat sa Filipino, bukod pa sa wala nang mga departamentong magtataguyod sa paggamit/paglinang dito). Gayumpaman, salamat sa mga akda ng mga nasabing manunulat (at pagbabasa ng mga akda na mula sa iba pang mga unibersidad), ay may gabay ako at mga kasama kong manunulat sa pag-aaral ng pambansang wika. (Isang balintuna ang sitwasyong ito sa unibersidad gayung si Panganiban ay naging pinuno mismo ng ahensyang magtataguyod sa ating pambansang wika). Ikinatuwa ko ring may mga estudyanteng interesadong magsulat sa Filipino dahil sila ay nag-apply-at ang ilan ay natanggap-sa seksyong ito.

Nawa ay umunlad pa ang Varsitarian sa mga susunod na taon. Inaasam ko na maiganyak pa ng pahayagan ang mga estudyante na magsulat sa ating wika bagama’t inaasahan rin ang pagtaguyod sa pagsulat sa Ingles.  Magagawa ito sa pagpapatuloy ng taunang palihan sa katha (“Varsitarian Fiction Workshop”), at Ustetika Literary Contest. Maaaring manawagan pa sa mga Tomasino na magsulat sa ating wika, sa pamamagitan ng pagsumite ng mga personal na sanaysay, tula, katha at (kung papalarin) mga diskursong pang-akademiko (sipi ng thesis) sa dyaryo. Ilalathala ang mga pinakamahusay ang pagkakasulat (sa porma at nilalaman). Bukod pa rito ay ang pakikipag-ugnayan sa mga guro sa Filipino upang maitaguyod ang isang pamantayan sa paggamit nito; sa pagkakaalam ko ay walang standard sa Unibersidad hinggil sa paggamit sa Filipino.

“Babala”

Kakaiba ang nakita kong paskil sa gilid ng isang bus na nasakyan ko pauwi sa Fairview. Pagkaupo ko sa bus na bumabagtas sa Quezon Avenue, nakita ko ang paunawang ito, na katabi ng upuang nasa likuran ng upuan ng drayber. In effect, ang sinasabi ng paskil na ito ay pinagbabawal na ng management ng bus na payagan ng mga konduktor nito na umakyat ang mga preacher na madalas mapansin natin umaangkas sa mga bus upang mangaral ng, anila, ay ang tunay na Mabuting Balita. Marami na umanong mga pasahero ng nasabing kompanya ang nagrereklamo na hindi sila “makapagrelax” habang nasa biyahe ay dahil sa may nagsesermon na mga preacher.

Tiyak ko ring marami na sa mga nakababasa ng post na ito ang nakakita at nakarinig na ng mga lalaki (madalas na nakapolong puti at itim na maong pants na ginaya ng E-heads sa “Fruitcake” MTV) na pagkaakyat sa bus ay magsisimula nang maglitaniya ang mga kabutihang dulot ng pag-aaral sa Bibliya, ang kahalagahan ng pagdarasal, at ang importansya ng taimtim na pananampalataya sa May-Kapal. Pagkatapos nito ay ipagdarasal nila ang mga pasahero para sa kanilang “ligtas na paglalakbay.”  Tantiya ko ay tumatagal ng mga 10 minuto ang kanilang prayer session, pero wala pa akong nakitang kapwa pasahero na sineryoso ang ganitong mga aktibidad.

Sa unang malas ko sa nasabing paskil,  naalala ko tuloy ang panahon ng mga Romano (bago umupo si  Emperador Konstantino) na mahigpit ipinagbabawal ang pangangaral at ang pagsampalataya mismo sa noo’y-lumalago-pa-lang na Kristiyanismo. Kinatatakutan umano ng mga Romano ang nasabing relihyon dahil baka nagtuturo ito ng mga subersibong aral. Katumbas ng paglabag sa mga alintuntuning ito ay ang pagpapakain sa leon. Ngunit ang parikala ngayon ay naganap ang nasabing pagbabawal sa panahong namamayani na ang Simbahang Katoliko (isa sa mga pangunahing sangay ng Kristiyanismo) sa ating bansa. Subalit ang mga naapektuhan ay mga preacher na mula sa ibang sekta na hindi Katoliko. At ang dahilan sa pagbabawal ay hindi dahil politikal kundi komersyal.

Kung iintindihin natin ang panig ng may-ari ng bus, kailangang gawin ito upang isaalang-alang ang isang “masarap” na byahe na binayaran ng mga pasahero. Oo nga naman, nagbayad ng halimbawa ay P25 na pamasahe ang isang pasahero mula Quezon Ave hanggang Fairview upang makaupo sa loob ng may -aircon na bus at-kung pupuwede- ay makatulog. Malamang ay huli nilang inaasahan ang pangangaral ng mga preacher hinggil sa halimbawa ay ang paghahanda para sa pagkagunaw ng ating daigdig. Pagod ka na nga at may iniisip kang mga bagay nang marinig mo ang mga pangangaral na ito.

Paano naman kaya ang mga preacher na ito? Malamang ay lilipat na lang sila ng bus na pinataptakbo ng ibang kompanya. Magpapatuloy na magbasa ng mga sipi mula sa Bibliya, pangangaralan ang kahalagahan ng Kaligtasan at pagdarasal ang kaligtasan ng mga pasahero. Hanggan’t hindi magbabawal ang mga kompanyang ito.

Gusto ko namang alamin ano ang nararamdaman nila sa tuwing nangangaral sila sa loob ng bus. May quota kaya sila sa dami ng bus na nasakyan at nabiyayaan ng Mabuting Balita? Nakausap na ba sila ng isang pasaherong naiinis sa kanilang pagsesermon? O hindi kaya ay may naganyak silang makiisa sa kanilang hangaring linisin ang kaluluwa para sa Buhay na Walang Hanggang?

At may susuway kaya sa kanila sa tuntuning nagbabawal sa mga tulad nilang mangaral sa bus?

Tignan natin.

Liping Albanian at Pilipinas

Kasalukuyan kong binabasa sa www.albanianhistory.net at www.albanian.literature.net ang mga dokumento, sanaysay, at mga tulang isinulat na patungkol sa bansa, at nasyong Albanian. Nagsimula lamang mapukaw ang aking interes rito nang mabasa ang mga salin sa Filipino ni Robert Anonuevo ng mga tula ng makatang Albanian na si Mimoza Ahmeti, ang “Awit,” “Retorikang Tanong Kay Kasamang X” at “Papel.”  At nitong dalawang huling linggo ng Disyembre ay nagbrowse na ako sa dalawang nasabing website para pag-aralan pa ang naging takbo ng panitikang Albanian, kaalinsabay naman ang kasaysayan ng nasabing bansa at ng pangkalahatang lahing Albanian.

Batay sa naging pagbabasa ko rito, na sumuhay naman sa mga nauna ko nang pagbabasa hinggil sa kasaysayang Balkans (rehiyon sa timog-silangang Europa, na kung saan nanirahan ang liping Albanian), nalaman kong dumaan din sa mahahabang panahon ng pananakop ng mga imperyo ang mga Albanians. Nagmula nang lumagi na sa rehiyong Illyria ang mga Illyrians (na kinikilalang ninuno ng mga Albanians), matagal nang nakipagtunggali (o nakisama, depende sa mga pagkakataon) ang mga Albanians sa sunod-sunod na pagdating ng mga mananakop mula sa Asya at Europa: Romano, Germanico, Slavs, imperyong Byzantine, at mga Ottoman Turks. Bagama’t nabuo ang isang estadong Albania noong 1912, sinakop naman ito ng Italya mula 1939-1944. Pagkatapos nito’y pinamunuan sila ng isang rehimeng Komunista na ika nga’y “pininid ang mga pinto” mula sa mundo hanggang sa bumagsak ito noong 1992. Naimpluwensyahan naman ng mga kulturang banyaga ang tradisyon at wikang Albanian. Sa kasalukuyan, nabibilang ang  karamihan sa mga Albanian sa tatlong relihiyon (Islam-na dinala ng mga Turks, Greek Orthodox-na ipinalaganap ng imperyong Byzantine, at Simbahang Katoliko, na lumaganap sa rehiyon noong panahon ng mga Romano).

Sa kasalukuyan, matatagpuan ang mga Albanian sa bansang Albania mismo, sa bagong-tatag na bansang Kosovo (na dating lalawigan ng Serbia,) at ilang rehiyon sa mga karatig-bansang Montenegro, Macedonia, Greece at pati sa katimugang Italya.

Mapapansin rin ang bakas ng kasaysayan sa naging takbo ng panitikang Albanian. Batay sa paghahanay ni Robert Elsies sa www.albanian.literature.net, mahahati ang panitikang Albanian sa tatlong panahon: ang sinauna, panahong klasikal, at panahong moderno. Nasasakop sa panahong sinauna (early) ang mga manunulat na nagsulat noong papapalit-palit pa ang mga naghaharing pinuno sa mga Albanian (Griyego, Slav, Albanian, Ottoman Turk). Kapansin-pansin dito ang paggamit ng mga may-akda ng mga imahe at ideyang hinugot sa mga tradisyong Islam, at Kristiyano. Kabilang sa mga namumukod-tanging awtor sa panahong ito ay sila Konstandin Berati (na umakda ng isang 44-linyang tula tungkol kay Birheng Maria), Nezim Frakulla (na kapansin-pansin ang mapagmalaking-tinig sa kaniyang mga tula tungkol sa pag-ibig, bukod pa sa paggamit sa pormang “divan” ng mga Turko sa kaniyang panulaan), at si Hasan Zyko Kamberi.

Tampok naman sa panahong klasiko ang panulat ng mga Albanian na nadestierro sa ibang bansa (hal. Italya, Estados Unidos). Kabilang sa panahong ito sila Asdreni (pseudonym ni Aleks Stavre Drenova) at Fan Noli (isang obispong Orthodox na nagsibli ring pangulo ng bansang Albania noong 1920s). Tinatampok ni Asdreni sa kaniyang mga tula ang mga lugar, at bagay (hal. Dagat Adriatico, flute, watawat) na may kinalaman sa bansang Albania. Samanantala, iniluksa naman ni Fan Noli ang pagkamatay ng isang kababayan na isinisi sa isang ahente ng karibal-politikal ni Noli.

Masasabing mas malawak ang saklaw at komplikado ang pagdulog ng mga tulang isinulat ng mga manunulat sa modernong panahon. Mababakas ito sa mga akda nila Mimoza Ahmeti at Eqrem Basha-na kapwa tila abstrako ang mga ginamit na lunan at tauhan sa mga tula) at  Romeo  Collaku (na gumamit ng anyong tulang-tuluyan sa marami niyang akda). Kapansin-pansin naman na gumamit ng mga eksena at pananaw- Albanian si Fatos Arapi, na maaaring magbigay ng ideya sa mambabasa sa buhay sa Albania noong huling 3 dekada ng ika-20 siglo.

Batay sa aking pagsuyod sa nasabing websites ni Eslie, masasabing may tatlong magkahalintulad na sitwasyon ang Albania sa kasaysayan at panitikan ng ating bansa. Una, ang papel ng mga dayuhang kultura sa paghubog ng tradisyon at kasaysayan nito. Pangalawa, ang ebolusyon ng pantikang Albanian mulang sinauna (na lipos sa mga imaheng relihiyosos at tradisyonal na metapora) patungong modernong panahon (na masasabing mas malawak ang saklaw). Makikita rin ang ganitong ebolusyon sa ating mga nasusulat na panitikan. Pangatlo, ang presensya ng isang diaspora 9o mga pamayanan sa ibayong-dagat). Ang kaibhan lamang ay nagsasalita ng isang wika ang mga Albanian, mapa-saloob ng bansa o sa labas (bagama’t nahahati ito sa iba’t ibang dayalekto); sa kaso natin ay sinasalita kahit sa ibang bansa ang mga wikang katutubo.

Masasabi ko na hindi lamang tignan ang Albania bilang isa sa mga lunan (setting) sa Florante at Laura, kung hindi isang bansa na bagamat may sariling kasaysayan ay nagtataglay rin ng mga magkatulad na katangian ng sa atin. At ito ang siyang dapat pang pag-aralan natin upang lumawak pa ang ating mga pananaw sa kasaysayan at politika.

New Year’s “resolution”

At dahil Bagong Taon kailangang raw magbagong buhay (bagama’t paano gagawin iyon kung iisa lamang ang ating buhay at madalas sa hindi’y pormulado na ang ating mga plano at gawi?) Gayumpaman, susundin ko ang payong ito para mag-isip ng New Year’s Resolution (na sa tingin ko ay mas madaling baliin o bawiin kaysa tuparin). Iniisip ko na sa ganitong paraan ay magkaroon ako ng mga muhon o guidepost sa aking buhay. Mahirap nang maligaw o matyanak sa masalimuot na buhay sa mundong ito.

1) Pagpapayat: Kung anong sugid ko sa pagsulat, pagbabasa o pagtula ay kailangan ko namang gawing regular ang aking pagpapayat regimen.Dapat madalas, hindi ningas-kugon, araw-araw akong maglalakad nang paspasan dito sa amin. Kailangan ko ring kontrolin ang kabog ng sikmura sa bibig, huwag magpapadala sa halimuyak ng inihaw na manok, litson o amoy-prutas ng ice cream. Dahan-dahan lang kung hindi ko mapigilang kumain. Ito ay kung gusto kong talagang pumayat well below sa 200 pounds (90 kgs) kung timbang ngayon. Tulad sa tula ay kailangan ko ring pag-aaralan ang mga aspeto sa pagpapayat (tumpak na body mass index, dami ng calorie na kailangang kainin, bilang ng minuto habang nageexercise atbp).

2.) Pagsasaayos sa aking blog: Natutuwa naman ako at marami nang nagbabasa sa aking blog lalo na pagdating sa mga paksang panitikan at kasaysayan. Batay ito sa dami ng hits o pagbisita ng mga users na sinusukat ng isang “metro” sa aking blog. Gayumpaman ay kailangan kong ayusin ito tulad ng sa layout, nilalaman at ang pagiging accessible nito sa mga kapwa ko blogista o netizen. Halimbawa’y maaari ko itong palitan ng layout design (kung hindi man palitan ay dagdagan ng features tulad ng video sounds etc). Ikakatuwa ko ang pagmumungkahi ng sinomang makakadalaw sa aking blog ng mga nassabing pagbabago batay sa kanilang pananaw o karanasan.

3.) Lagyan ng “ngiti” ang aking mga isisunulat.-Sabi ng aking mga malapit na kakilala, masyado raw akong seryoso. At agree naman ako dito. 22 anyos lang ako pero parang ang panulat ko ay pang30 anyos na. Tumanda akong pausad, labis na pausad. Siguro makakatulong dito ang paghirit ng jokes kahit madalas ay korni pa sa makaririnig. O di kaya ay tawanan na lang ang dinadanas na sariling mga kapaitan lalo na at ang mundo ngayon ay puno ng kapaitan at pagkabigo.Ayaw ko nang maluha pa. Lalo na’t nalalapit na umano ang katapusan sa 2012.Yay.

4.) Mag-experimento sa panulat: Binabalak kong magsulat na mala-diary/pitak/prose poem na post na magtatampok sa mga maiinit na balita o usapin sa isang ispesipikong panahon (hal linggo o buwan). Balak kong gawin ito na parang may historical account ng mga nangyayari sa paligid ang isang karaniwang mamamayan/netizen na tulad ko. Inaasam ko na baka sakali ang aking isusulat ay magsilbing historical document para sa hinaharap para sa mga darating na “maninilksik.” ito ay sa kabila na wala pa akong hinawakang postgraduate degree, posisyon o ano pa mang pormal na karangalang inaasahan para sa ganoong larangan.

Bukod sa porma, plano ko ring magsulat sa Sebuwano, ang inang wika ng aking ina. Para fair naman dahil nagsusulat na ako sa Tagalog/Filipino at Ingles. Tugon ko rin ito sa akusasyon ng ilan na dehado ang mga wikang rehyonal ng bansa dahil pinaghaharian ng Ingles at Filipino ang mass media, at Internet. Ayaw ko munang makisawsaw sa nasabing mainit na usapin, at sa halip gagawa muna ako ng paraang makatutulong sa pakikipag-ugnayan nating mga Filipino.

Ito lang muna ang aking mga muhon o guideposts para sa 2010. Kumbaga sa business, kailangan ko lang tuparin ang mga “doable” na “milestones” para may nagawa naman ako sa limitadong panahon. Now na!

(Binagong) mga salawikain at bagong mga tula

1.)Malayo ma’t lalakarin
Ito raw, mararating natin.
Pa’no kung ibayong dagat
Dapat kong patutunguhan?

2) Pagkahaba-haba man ng prusisyon
Sa simbahan naman ang tuloy.
Habang ikaw ay naglalakad,
Paubos na kaya ang mitsa?

3.) Payo sa nagbibigay-payo

Iyong mga salita,
Kanilang pamatid–uhaw.
Inumin mo mga ito,
Kahit minsa’y lasang apdo.

4)  Ligaw

Hinahabol ng mga mata,
kaakit-akit na ada.
Paghakbang ng mga paa,
Sa sangandaa’y natigilan.

5.) Pikon

Magbiro raw sa lasing
Huwag lang sa bagong gising.
Madalas kong nababasa’t
Napapanood sa balita,
Sa biro’y nakukulta
Ang ilang sinaniban
ni San Miguel ma’t Granma
O sinipa ni Kabayo.

Pamilya

Marahil ay napansin din ito ng ilang kapwa ko tagapagmasid sa mga balita ng ating bansa-napalathala man sa dyaryo isinahihimpapawid sa telebisyon o naka-post sa Internet. Subalit, kataka-takang hindi gaanong napapansin ang kahalagahan nito lalo sa mga talakayan, analysis at pagbabalita. Tinutukoy ko rito ang naging papel ng  konsepto ng pamilya sa ilang malalaking balita sa loob ng halos isang buwan: masaker sa Magindanaw, ang pagtanggi ng isang huwes na dinggin ang kasong kinahaharap ng  mga Ampatuan kaugnay rito at ang insidente ng hostage-taking sa Agusan del Sur. Partikular na rito ang pagpapahalaga ng mga nasangkot na personalidad sa kanilang mga kamag-anak kaakibat naman ang mas malaking pagpapapahalaga sa bansa o bayan.

Kung babalikan natin ang masaker sa bayan ng Ampatuan, Magindanaw noong Nobyembre 23, nakaugat ito sa  alitan ng mga angkang Ampatuan at Mangudadatu. Subalit tila ngayon lang nailantad sa bansa ang hidwaang ito ng dalawang pamilyang ito, na humantong sa walang habas na pamamaslang sa 60 katao. Ayon sa isang ulat ng Philippine  Daily Inquirer noong Nobyembre 23, nagsimula ang alitan ng dating magkaalyadong angkan nang umugong ang mga balita na tatakbo umano ni Esmael Mangudadatu bilang gobernador ng Magindanaw. Tuluyan nang naghiwalay ng landas ang mga Ampatuan at Mangudadatu nang harangin umano ng huli ang pagbuo sa isang bagong bayan sa lalawigan.  Nailantad din ng nasabing insidente ang saklaw ng kapangyarihan ng mga Ampatuan sa Magindanaw batay na lang sa posisyong pinanghahawakan ng mga pangunahing suspek sa kaso: alkalde ng bayan ng Datu Unsay si Andal Jr, habang gubernador naman ng lalawigan ang amang si Andal, Sr. Gubernador ng Autonomous Region in Muslim Mindanao (ARMM)  si Zaldy Ampatuan,  acting governor ng Magindanaw si Sajid Ampatuan habang tatlo pang kamag-anak nila ang lokal na opisyal sa dalawang bayan  Nang halughugin ng mga sundalo ang mga mala-palasyong mansyon ng angkan, nakasabat sila ng libo-libong armas na iniulat na kayang makapag-armas ng isang batalyon ng mga sundalo. Huwag pang isama ang tinatayang 3000 miyembro ng Civilian Volunteer Organization na ayon sa mga kritiko ay nagsisilbing private army ng mga Ampatuan. Sa kabilang banda, makapangyarihan din ang mga Mangudadatu; isang miyembro nito ang gubernador sa kalapit-probinsya na Sultan Kudarat, isa naman ang kongresista nito.  Apat na miyembro ng pamilya ay mga lokal na opisyal sa mga bayan ng Buluan at Mangudadatu sa Magindanaw. Kabilang dito si Eden, isa sa mga pinaslang sa masaker.

(Mababasa naman ang isa pang mas detalyadong pagtalakay sa kapangyarihan ng pamilyang Ampatuan sa website ng Philippine Center for Investigative Journalism, sa artikulong “Amid the Fighting, the Clan Rules in Maguindanao (Setyembre 4 2008).

Kaugnay rito, tinanggihan naman ni Quezon City judge Luisito Cortez na hawakan ang kaso dahil nangangamba siya sa seguridad ng kaniyang pamilya’t staff. Sinipi pa nga siya nang sabihin “What is glory without a family.”  Matatatandaan ring dinidinig pa ni Cortez ang kaso ng pamamaslang kay Luis Bersamin, Jr., dating kinatawan ng Abra, na kung saan pangunahin suspek rito ang gubernador nito na si Vicente Valera.

Away lupa at pamilya naman ang naging dahilan kung bakit binihag ng  isang dating CAFGU volunteer ang 75 estudyante at babae sa isang liblib na baryo sa Agusan del Sur mula Disyembre 10-13. Hinihingi ni Ondo Perez na kasuhan ng pamahalaan ang kaniyang karibal-at dating kasamahan sa isang anti-communist na militia- na si Jun Tubay dahil sa pamamamaslang umano nito sa 21 myembro ng kaniyang pamilya noong 2008. Subalit, inaakusahan rin si Perez sa pagpatay sa apat na kapamilya ni Tubay noong Pebrero. Ayon pa sa isang wire news report, 30 katao na ang namatay sa alitan ng pamilyang Perez at Tubay ng dahil sa pag-aagawan sa hangganan ng lupain.

Sa palagay ko, naipakita ng mga insidenteng ito na mas pinapahalagahan ng karamihan-lalo na ng mga may kapangyarihan-ang kani-kanilang mga pamilya. Na hindi naman masama per se. Subalit, kung hahantong lamang ito sa madugong bakbakan ng mga angkan o tribo at makadadamay pa ng mga inosente at walang kinalamang tao, ay ibang usapin na ito.  Kaugnay naman sa pasya ni Judge Cortez na higit isaalangalang ang kaligtasan ng pamilya kaysa sa paghawak sa tungkuling dingin ang kaso ng Magindanaw masaker, mauunawaan naman ito lalo na’t may hinawakan na pala syang malaking kaso. Subalit, para sa akin dapat tinanggap pa rin niya ito bilang bahagi ng tungkulin ng isang huwes. Sa tingin ko ay nabatid naman niya ang mga panganib na nakaambang sa mga hukom na hahawak ng mga kasong kinasasangkutan ng mga warlord o politiko.

Kung ako kaya ang malalagay sa ganitong mga sitwasyon, makaiigpaw kaya ako sa karaniwang pagpapahalaga sa pamilya para sa isang mas mataas na layunin?

Next Year

Next year, election na. Ngayong taon , good as nangagampanya na ang mga wannabe presidents: ‘diba recently lang ay may nagpapadyak pa ng tricycle para maiahon raw tayo sa kahirapan? *ngayon tinigil na ang kaniyang byahe alang-alang sa isang mas tanyag umanong “drayber.” Hindi ba’t may isa pang wannabe ang naninindigan na siya ang karapat dapat mapiling pambato ng party niya? At dahil ibang manok ang inaalagan ng partidong ito, kaya gumawa na lang siya ng sariling ad na kailangan daw ng disiplina para ang bayan ay umunlad… kaya badly needed ang kabayanihan? Oo nga pala may wannabe ring nagpapaadvertise sa TV para umano malinawan tayo sa mga “akala” natin sa kaniya; at upang maremind tayo sa kahalagahan ng sipag at tiyaga.

Habang sila ay excited na sa elections, ako kaya excited din? In short, kailangan ko pa bang bumoto sa darating na halalan this 2010 (nawa’y talagang dumating na at hindi mapigilan ng kung anong aberya sa daan *wink*)

Next year na rin ‘yun.

Hmm.. let me count the reasons bakit dapat akong bumoto sa 2010.  Sabi nila kapag hindi raw ako bumoto, wala akong karapatang magreklamo kung sakaling hindi maganda ang takbo ng tutuparing mga patakaran ng pamahalaan. Hindi ka nga naman nakialam so wala ka ring karapatang makialam kapag nagkaletse-letse na ang pamamamahala ng president. Pero bumuto na rin ang aking mga lolo, lola, tito tita, mama, papa, at ilang mga kaibigan at kaaway. As usual, nagkaleste letse pa rin ang bayang ito. Ninanakawan pa rin ang ating kaban. Yumayaman ang mga politiko, naghihigpit pa rin tayo ng sinturon.  Pero bumoto na rin ang mga kakilala ko.

Kung hindi ako bubuto, hindi ko na kailangang pumila  sa presinto, hanapin ang aking pangalan sa mga listahan, magsusulat ng aking piniling presidente at iba pang kandidato. Hindi na rin madudungisan ng indelible ink ang aking hinlalaki, tanda na ako’y bumoto. Hindi na rin ako mag-aalala na baka madaya ang aking pasya. Hindi ko na kailangang buong araw mag-antabay sa TV para sa resulta na ilang weeks in the making pa.

Pero sa kabilang banda, kung hindi ako bubuto, nagsayang lang ako ng effort, panahon at pera para lang makakuha ng voter’s number and ID. By the way, in x years ko pa yata makukuha ang ID ko hehe. Sayang na sa pinaxerox kong mga dokyumento, letrato, sayang sa ginastos kong pamasahe mula bahay hanggang sa aming City Hall (kung saan naroon ang aming local Comelec office), sayang din sa oras na gumising pa ako nang maagang maaga para lang makapila kaagad.

Kung bumuto nga naman ako, at least daw, nakialam ako (kahit saglit) para sa kapakanan ng bayan. Tanong, tinatanong ba tayo nila kung may ipapasang batas, ipapataw na buwis, o lalagdaang kasunduang paglaon ay makikitaang butas-butas pala sa batas? Parang hindi. Parang wala akong naalalang tinanong ako ng isang senador, konggresman, mayor, o kung suswertehin, ng pangulo, kung ano ang aking sentimyento sa kanilang desisyon. Ang alam ko, nagawa na nila ang sa gana nila’y dapat gawin (kahit hindi naman karapat dapat para sa atin).

Kung bumuto ako, may K na akong magreklamo. All right, sige magrereklamo na ako. Pero nakikinig ba sila sa aking mga reklamo. Kung yung boto nga hindi nila napapansin, reklamo ko pa? At kung magrereklamo ako, may makikinig ba sa pagrarally ko? Baka ang mangyari, mas mabuwisit pa ang mga motorist sa lugar kung saan ako makikirally (kung sakali). Nagdudulot dawn ng trapik, nag-iingay lang kami. Eh di sa Facebook na lang ako makilahok ng mga advocacy ng “pagbabago.” Kaso may Facebook account ba ang ibang mga officials natin? Kung meron man baka naka-private setting lang kaya hindi rin ako ma-aadd.

Matapos itong lahat, ano nga ba ang magandang dahilan kung bakit ako buboto? Pag-iisipan ko muna yata ito….

Mamimili na ako.

Talento

Kasalukuyan kong binabasa nang maigi ang kalipunang Sansiglong Mahigit ng Makabagong Tula sa Filipinas” na pinamatnugutan ni Rio Alma at ng 4 apat pang katuwang na editor. Nakapaloob sa koleksiyong ito ang “kakanggata ng makabagong panulaan sa Filipinas” na kung saan 248 tula mula sa 118 makata ang isinama. Nasusulat naman ang mga tulang ito sa Filipino/Tagalog, Ingles, Sebuwano, Hiligaynon, Waray, Espanyol, Ilokano, Kapampangan, Aklanon, at Bicolano. Kinamamangha ko sa mga akdang nakapaloob rito ang lawak ng imahinasyon, husay sa pananalinghaga, at lalim ng pagpapahayag ng damdamin at diwain ng mga makata,mula sa bungad ng ika-20 siglo hanggang sa kasalukuyan.  Sa pagbubuklat sa halos 500-pahina nito, mapapansin ang paggamit ng mga makata ng mga tradisyunal na may-tugmang tula (awit, dalit, tanaga, atbp) at ng vers libre. Samu’t sari rin ang mga manunulat na itinampok sa koleksyong ito, mula sa mga politiko (Claro M. Recto at Lope K. Santos), rebelde (Emmanuel Lacaba) at isang avant-garde na kabataan (Angelo Suarez).  Sayang lamang at marami sa kanila ang ngayon ko lamang nababasa bagamat ang ilan sa kanila ay matagal nang naitatampok sa mga teksbuk at antolohiya.

Patunay ang kalipunang ito at ang iba pang kalipunang pampanitikan ang husay at talento ng Filipino sa paghahabi ng tula o paglalatag ng kuwento. Nakakalungkot isipin lamang na hindi ito napapapansin sa mainstream na media o kultura sa iba’t ibang kadahilanan (tulad ng uri ng paksa, paggamit ng wika atbp). Gayumpaman, mabuti na rin at mayroon mga ganitong kalipunan upang maitanghal sa mga estudyante o interesadong mambabasa ang naging daloy ng “Makabagong” Panulaan sa Filipinas.

***

Naalala ko na madalas tampukin sa mga noontime shows ang mga beauty at children’s contests. Dito ay kinakailangang ipakita ng mga kalahok ang kanilang mga talento, gaya ng pagkanta, pagsayaw, pag-arte, o pagtula. At maaring magwagi sila depende sa hatol ng mga hurado at kung minsan, sa tagal ng palakpak ng mga manonood. Naaliw agad tayo sa ganitong mga pagtatanghal. Sa kabilang banda, wala akong naalalang makatang sikat na ipinapatanghal sa mga ganitong palatuntunan. Sa palagay ko ay kailangan din marinig at makita ng mga manonood ang pagtatanghal ng ating mga makata upang sa gayon ay maibalik sa hinagap natin ang naging tungkuling ginampanan ng makata.

Ito kasi ang parikala (irony).  Noong araw, itinatampok pa ang mga makata sa mga tanghalan sa tuwing may masayang okasyon, gaya ng pista, balagtasan atbp. Bumibigkas sila ng mga tula ukol sa  maraming bagay gaya ng pag-ibig, kagandahan, pagmamahal sa bayan at politika. Subalit dahil sa paglipas ng panahon, pagdagsa ng makabagong midya, paglaganap ng paglilimbag,  pananaig ng mga banyagang wika, at paglipat ng mga tao sa mga lungsod, tila nawawala na ang puwang ng makata bilang isang tagapag-tanghal.  Madalas ay naisusulat na lamang nila sa papel ang mga naihabing berso o naibabasa ang mag tula sa iilang kaibigan at kapanalig sa panitikan. Mabuti na rin at binabalik na ang papel na ito sa pamamagitan ng performance poetry na itinataguyod ng ilang makata gaya nina Vim Nadera, Angelo Suarez at Lourd de Veyra.

Sana nga ay maibalik din ang makata sa pagtatanghal sa publiko, gamit ang mass media, upang makaabot sa mas nakararaming manonood. Kung hindi man kaagad maisagawa ito sa mga malakihang broadcast station, maaaring masimulang gawin ito sa mga istasyong rehiyonal (mapa-telebisyon man o radyo). Maaring simulan ito gamit ang Filipino at ang mga wikang rehiyonal natin.   Magandang senyales na ang narinig kong pagsasaere ng balagtasan nila Nadera, Michael Coroza at Teo Antonio sa DZMM noong Setyembre. Natuwa rin ako at may kaibigan akong nakapakinig din sa nasabing balagtasan at napamangha siya sa matalim at matalinong pagbabaliktaktakan ng talong makatang iyon.

At kung makatiempo, ay maaaring masimulan na rin ang pagsasahimapapawid ng mga tula sa Filipino at Ingles  sa mga broadcast stations sa Kamaynilaan.

**

Ikinatutuwa ko ang pagkatanghal kay Teo Antonio ng Parangal Hagbong ng UST-The Varsitarian. Kasama niya sa karangalang ito ang kuwentista sa Ingles na si Nita Umali-Berthelsen. (Pormal naman iginawad sa kanilang dalawa ang nasabing pagkilala sa isang seremonya kasabay ng pagkilala sa mga nanalo sa taunang patimpalak na USTetika nitong gabi ng Disyembre 5.)  Sa pagkilalang ito ng Varsitarian sa isa sa mga itinuturing na halig sa panitikang Filipino,  inaasam kong muli ring makilala ng mga kabataang manunulat na tulad ko at ng mga nagsipagwagi sa nasabing patimpalak ang kahalagahan ng tradisyon sa panulaan. Masisimulan ito sa pagbabasa at masusing pag-aaral sa mga tula ni Teo Antonio.

Sa kabilang banda, ikinalungkot ko naman ang obserbasyon ni Gemino Abad-na sinipi sa  Varsitarian sa pinakabago nitong isyu (December 2, 2009), na nakakaligtaan ang mga akda ng ilang manunulat sa Ingles dahil sa “kakulangan sa isang mausisang pagsusuring pampanitikan.” Kabilang rito si Nita Umali Berthelsen. Aminadong mismong ako rin ay walang kaalam-alam hinggil sa buhay ni Berthelsen at ang kaniyang naging ambag sa kathang Ingles. Bagama’t sinaliksik ko ang ilang lumang isyu ng Varsitarian noon para sa aming anibersaryo, wala akong napansin na akda niya sa mga nasabing back issue. Nakakahinayang dahil-ayon nga sa artikulo ng Varsitarian- napuri pala si Umali-Berthelsen ni Teodoro Locsin, Sr. ang kaniyang istorya na isinumita para sa patimpalak na tinaguyod noon ng Philippines Free Press.Maganda sanang pagkakaton iyon upang matunton ang naging takbo ng kaniyang pagkatha.

Nawa’y magsilbi pang hamon ang Parangal Hagbong at ang Ustetika upang a.) muling matuklasan/mapahalagahan ang mga matatandang manunulat at b.) makadukal rin ng bagong talento mula sa mga kabataang manunulat. Naniniwala akong maraming Tomasino diyang mahuhusay at matinik magsulat. Kailangang lang mahanap sila.