Muling Pagtingala sa (Ating) Langit

Init na pangtag-araw sa Hunyo. Pag-ulan sa kalagitnaan ng Abril. Padalas nang pagkakaroon ng mga eklipse sa iba’t ibang dako ng daigdig.  Kung nasa lungsod ka naman kapag gabi, wala kang maaaninag na mga tala sa kalangitan dahil sa sinag ng mga ilaw ng mga gusali. Sa mga pangyayaring ito, masasabing dapat balikan ang mga katutubong kaalaman natin ukol sa mga penomenong natural sa kalangitan. Ito ay sa gitna ng tila pagpusyaw at paglaho na ng mga nakagisnan nating paghahati sa mga panahon dulot ng pagbabago sa klima.

***

Magandang panimula rito ang pagbasa sa librong Balatik na isinulat ng namayapa nang propesor ng kasaysayan sa Unibersidad ng Pilipinas na si Dante Ambrosio. Sinisipat sa naturang libro-na nag-ugat sa disertasyong doktorado ni Ambrosio- kung paano tinanaw ng mga sinaunang Pilipino, at pati nang mga kasalukuyang indigenous peoples ang mga penomenon sa kalangitan.  Mapapansin ang mga katutubong konsepto batay sa mga tala ng mga paring Espanyol, mga panitikang-oral, at pati na sa mga sagisag ng mga kilusang milenyaro at ng Katipunan mismo.

***

Ang pamagat mismo pa lamang ay naghahain na ng tema sa buong libro.  Ang “balatik” ang turing sa isang uri ng “trap” na ginagamit na panghuli ng mga sinaunang Pilipino ng mga ilahas (wild) na hayop. Subalit, batay sa mga nakalap na datos ni Ambrosio, ginamit na rin ang “balatik” bilang pantawag sa konstelasyong Orion. Ginagamit ang pangalang ito ng mga Tagalog, Kapampangan, Magahat ng Panay, Bilaan, Bagobo, mga Kiniray-a ng Antique, Bikolano, Maguindanao at iba pang mga grupo sa Mindanaw.

***

Sa pagtugaygay ng mga katutubong konsepto ng panahon, mga “seasons,” at mga katawagan sa mga bagay sa langit, binanggit din ni Ambrosio ang pinag-ugatang ng mga Pilipino na Austronesyanong kalinangan. Sinasabi ng mga dalubwika na nagmula ang mga wika sa Pilipinas sa pamilyang Austronesyano, na kinabibilangan din ng mga wikang Bahasa, Javanese at Fijian. Kinumpara din ni Ambrosio ang iba’t ibang pantawag ng mga Pilipino sa “araw.” “ulan” “gabi,” “lindol” at iba pang penomenon sa kaitaasan. Gayumpaman, ani Ambrosio, nagbago ang naturang mga pagtingin sa pagpasok ng mga impluwensya mula sa mga kalingangang Arabe- Islamiko, Hindu-Buddhista, at ng Kristiyanismo-Espanyol.

***

Kung susundin si Ambrosio, masasabi rin natin na pinagbabatayan ng mga Pilipino ang kanilang pantawag sa mga bagay o penomenon sa langit batay sa mga bagay sa kanilang kaligiran, pati na rin ang ilang konsepto o tauhan mula sa kanilang mga epiko. Isang halimbawa  rito ang Magbangal. Ito ang tawag ng pamayanang Bukidnon-sa Mindanao- sa mga bituin ng Orion. Halaw ang pangalang ito sa isang tauhan ng kanilang  kuwento na nagtaglay ng isang makapangyarihang palakol. Dating taga-lupa si Magbangal subalit umakyat sa langit matapos malamang nakita ng kaniyang asawa ang palakol na ito na kaya umanong magtabas ng mga damuhan. May ilan pang halimbawa si Ambrosio sa naturang pagpapangalan ng mga sinaunang Pilipino at mga kapatid nating IP sa mga penomenong natural at astronomikal.

***

Interesante rin ang pagtalakay ni Ambrosio sa mga katutubong konsepto ng oras. Noong hindi pa dinala ang mga orasan at kalendaryo sa Pilipinas, ang mga katutubo ay sinusukat ang haba ng isang “araw” (day) o “gabi” (night) batay sa taas ng araw (“sun”) o buwan (“moon”). Sinusukat ito sa pamamagitan ng pagsangguni sa puno ng niyog, sa tikin, o sa pagkilos ng mga alagang-hayop.  Mayroong mga ganitong paraan ang, halimbawa, mga sinaunang Tagalog, sinaunang Bisaya, at hanggang ngayon ang mga pangkat sa Kordilyera.

***

Iba na ang panahon ngayon, kaya’t mainam na ring sipatin ang ating kalangitan mula sa ating pananaw.

Mag-iwan ng Tugon

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Palitan )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Palitan )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Palitan )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Palitan )

Connecting to %s